Đã có một thời gian dài, tui tin chắc như đinh đóng cột rằng quản trị con người là công việc khó nhất thế gian. Từ một "anh kỹ thuật" thuần túy, chỉ quen đối mặt với những dòng code logic và những cỗ máy tuân lệnh tuyệt đối, tui bước chân vào thế giới của quản lý. Cú sốc văn hóa đó khiến tui choáng váng. Tui từng nghĩ: "Máy móc sai thì sửa, còn con người sai thì... chịu chết".
Thế nhưng, sau nhiều năm lăn lộn và có cơ hội quan sát kỹ hơn ở cả hai phía, góc nhìn của tui đã thay đổi hoàn toàn. Có lẽ chúng ta đang nhầm lẫn giữa sự "mệt mỏi" và cái "khó" thực sự của trí tuệ.
Sự mệt mỏi mang tên "Quản trị con người"
Đúng là làm việc với con người cực kỳ phức tạp. Con người là động vật có cảm xúc, có cái tôi, có những ngày "sáng nắng chiều mưa" và những kỳ vọng đôi khi vô lý. Khi quản lý một đội ngũ, cái khó không nằm ở việc phân chia công việc, mà nằm ở việc xử lý những "biến số" không tên.
Tui nhận ra đa phần cái gọi là "khó" trong quản trị con người thực chất đến từ sự tiêu hao năng lượng. Đó là sự mệt mỏi khi phải:
- Quản trị kỳ vọng: Làm sao để dung hòa giữa mục tiêu của công ty và tham vọng cá nhân của từng nhân viên?
- Quản trị hiệu suất: Làm sao để thúc đẩy một người đang mất động lực mà không làm họ cảm thấy bị áp bức?
- Giao tiếp đa chiều: Cùng một thông điệp, nhưng nói với người này thì họ hiểu, nói với người kia thì họ tự ái.
Chúng ta mệt vì phải nói quá nhiều, phải kiên nhẫn quá mức và phải đóng vai "nhà tâm lý học" bất đắc dĩ. Trong thế giới của con người, chúng ta thường sử dụng cơ chế "củ cà rốt và cây gậy" – tức là dùng quyền lợi hoặc kỷ luật để điều hướng hành vi. Dù phức tạp đến đâu, con người vẫn có những quy luật tâm lý nhất định để tác động.
Cái bẫy của công việc kỹ thuật "thực thi"
Tại sao trước đây tui lại thấy làm kỹ thuật dễ hơn? Câu trả lời nằm ở bản chất công việc mà tui (và có lẽ là đa số chúng ta) đang làm.
Hầu hết những gì chúng ta gọi là "làm kỹ thuật" hàng ngày thực chất là quá trình thực thi và ứng dụng. Chúng ta học một ngôn ngữ lập trình, học cách vận hành một hệ thống, rồi áp dụng những kiến thức đó vào các tình huống cụ thể. Nếu gặp lỗi, chúng ta lên Google, lên Stack Overflow hoặc hỏi AI. Những gì chúng ta làm là lặp lại hoặc biến tấu những giải pháp đã có sẵn để giải quyết một bài toán quen thuộc trong một hoàn cảnh mới.
Trong môi trường này, mọi thứ đều có logic. A + B thì chắc chắn bằng C. Nếu máy không chạy, đó là lỗi của mình chưa hiểu nó, chứ không phải do cái máy hôm nay "buồn bực chuyện gia đình" nên nó không muốn chạy. Chính sự ổn định và có thể dự đoán được này khiến chúng ta cảm thấy kỹ thuật "dễ thở" hơn con người.
Khi kỹ thuật chạm đến ngưỡng sáng tạo thuần túy
Bước ngoặt thay đổi tư duy của tui đến khi tui bắt đầu quan sát những người thực sự làm công việc nghiên cứu và sáng tạo kỹ thuật (Deep Tech/R&D). Đó không còn là việc lấy thư viện X ráp vào framework Y nữa.
Lúc này, cái "khó" của kỹ thuật mang một màu sắc hoàn toàn khác:
- Đối diện với cái hư vô: Bạn phải tạo ra một thứ chưa từng tồn tại, chưa có tiền lệ, chưa có hướng dẫn trên mạng.
- Sự khắc nghiệt của quy luật tự nhiên: Con người có thể bị thuyết phục bởi lời nói hay cảm xúc, nhưng vật lý và toán học thì không. Bạn không thể dùng "củ cà rốt" để bảo một thuật toán chạy nhanh hơn giới hạn lý thuyết của nó. Bạn cũng không thể dùng "cây gậy" để ép một linh kiện bán dẫn hoạt động trái với quy luật điện từ.
- Khả năng thất bại tuyệt đối: Trong quản lý, nếu bạn đối xử tốt và công bằng, thường kết quả sẽ không quá tệ. Nhưng trong sáng tạo kỹ thuật, bạn có thể dành 5 năm nghiên cứu và cuối cùng nhận ra hướng đi đó là sai lầm hoàn toàn. Công sức đổ sông đổ biển chỉ vì một sai số nhỏ trong tư duy logic.
Tui nhận ra rằng, để sáng tạo ra một công nghệ mới, một kiến trúc máy tính đột phá hay một thuật toán tối ưu, con người cần một sự tập trung và cường độ trí tuệ khủng khiếp. Nó đòi hỏi việc vượt qua những giới hạn của hiểu biết nhân loại. Đó là cái khó về mặt "độ sâu" trí tuệ, khác hẳn với cái khó về mặt "độ rộng" cảm xúc trong quản trị.
Đi tìm sự cân bằng giữa hai thái cực
Vậy cuối cùng, cái nào khó hơn? Câu trả lời có lẽ tùy thuộc vào định nghĩa "khó" của mỗi người.
- Nếu bạn sợ sự hao tổn cảm xúc, sợ những cuộc đối thoại không hồi kết và những mối quan hệ chồng chéo, bạn sẽ thấy con người là bài toán nan giải nhất.
- Nếu bạn sợ sự im lặng đáng sợ của những bài toán không lời giải, sợ sự khô khan của những con số và sự khắc nghiệt của logic tối thượng, bạn sẽ thấy sáng tạo kỹ thuật là một ngọn núi không thể vượt qua.
Với tui hiện tại, tui dành một sự tôn trọng đặc biệt cho những người làm kỹ thuật ở tầng sâu. Quản trị con người quả thật rất mệt, nhưng nó vẫn nằm trong phạm vi của sự tương tác sinh học và xã hội vốn đã nằm trong bản năng của chúng ta từ hàng triệu năm nay. Còn việc bắt những cỗ máy thực hiện những điều không tưởng, việc kiến tạo nên những cấu trúc logic phức tạp từ con số không, đó mới là đỉnh cao của sự khó khăn.
Chúng ta thường than vãn về việc quản lý nhân viên khó khăn vì chúng ta cảm nhận được sự mệt mỏi đó ngay lập tức. Nhưng đừng quên rằng, phía sau những thiết bị chúng ta cầm trên tay, những phần mềm chúng ta dùng hàng ngày, là những bộ óc đã phải vượt qua những rào cản kỹ thuật khó kinh khủng – những cái khó mà đôi khi ngôn từ không thể diễn tả hết được.
Làm việc với con người đòi hỏi trái tim ấm và sự kiên nhẫn. Làm việc với kỹ thuật (ở tầm cao) đòi hỏi cái đầu lạnh và sự sáng tạo đột phá. Có lẽ, chúng ta không cần phân định cái nào khó hơn để hạ thấp cái còn lại, mà để biết mình đang đứng ở đâu và cần rèn luyện điều gì để chinh phục nấc thang tiếp theo trong sự nghiệp của chính mình.